Ana içeriğe geç
18 Kasım 2026, Çarşamba
Gurme Magazin

Lezzetin, seyahatin ve kültürün gazetesi

  • USD50,4382 %0,05
  • EURO55,3339 %-0,34
  • GRAM ALTIN6.066,93 %-2,71
Vakit--:--:--
İstanbul17° Parçalı Bulutlu
Köşe Yazısı

BESLENMENİN KÖKENİ; GASTRONOMİYE MİTOLOJİK BAKIŞ AÇISI 1. Bölüm

Gizem Ece Tahnal · Güncellendi:
  • 9 dk okuma
  • 1.088 okunma
  • 0 yorum
  • 0 paylaşım
Bizi Takip Edin

1.Bölüm

Özet

Mitoloji kavramı yüzyıllar boyu insanların anlam veremedikleri olayları açıklama yolu olarak kullanılmıştır. İlk çağdan itibaren insanların yaşamlarının ortasında hep yiyecekler var olmuştur. İnsanlar doğada yaşanan kötü veya iyi olayların daha büyük bir gücün veya bir varlığın yaptığına inanarak onlara minnettarlık göstermek için yiyecekler sunmuşlardır. Süre gelen zamanla tanrılar ve yiyecekler fazlalaşıp, karmaşıklaşmıştır. Her toplum farklı inanç ve göreneklere sahip şekilde bunları mitleştirerek nesilden nesille aktarmaya özen göstermişlerdir. Bunun sonucunda yiyecekler hem yaşamın hem inancın merkezi olarak kalmış ve gelişmiştir. Gastronomi insanların medeniyet kurmalarından sonra ortaya çıkmış bir kavramdır. Yemek yeme unsuru, inanç ve yaşam ile alakalı iken medeniyet sonrasında haz, zevk ve sağlık içinde tüketilmiş ve ortaya gastronomi kavramı çıkmıştır. Gastronomi ve mitoloji yaşamın iki ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Bu çalışmada dünya üzerinde yaşamış toplulukların mitolojik hikayelerle ve  inançları üzerinden bugünkü ritüellerimizin nasıl oluştuğuna  bakarak Gastronomiyi ve bu doğrultuda yiyeceklerimizin yeme şekillerini nasıl bir bağlamda etkilediğine bakılacak ve kökenlerimizin nereden geldiğine bakılacaktır.

Anahtar kelimeler; Mitoloji, Gastronomi, Bağlam, Kökenler.

Abract

For centuries, the concept of mythology has been used as a way of explaining events that people cannot understand. From the first age, food has always existed in the middle of people's lives. People have offered food to show gratitude to them, believing that bad or good events in nature are done by a greater power or entity. Over time, the gods and food became more and more complex. Each community has taken care to convey them from generation to generation by mythologizing them in a way that has different beliefs and beliefs. As a result, food has remained central to both life and faith and has developed. Gastronomy is a concept that emerged after people established civilization. While the element of eating is related to faith and life, after civilization, enjoy, pleasure and health were consumed and the concept of gastronomy emerged. Gastronomy and mythology have become two integral parts of life. In this study, gastronomic elements, food and nutritional elements will be examined through the mythological belief of communities living on Earth.

Keywords; Mythology, Gastronomy, Context, Origins.

Giriş

İnsanlar avcılık ve toplayıcılık döneminden beri yaşanan doğa olaylarına anlam vermeye çalışmıştır. İnsanlar anlam veremedikleri olaylara karşı farklı anlamlar yüklemiş ve genellikle bu olayları daha büyük bir gücün yaptığına inanmışlardır. Mitolojiler insanların akıllarının anlam veremedikleri olayları kendi deneyimleriyle birleştirerek akla dayalı açıklamalar yapmasına dayanmaktadır. Mitolojiler farklı toplumlar tarafından farklı yorumlanarak yayılmıştır. Mitolojilere insanların günlük yaşamları dışında hayalleri ve duyguları karışarak farklı hikayelerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Nitekim mitolojiler toplumların tarihlerine, yaşamlarına, kültürlerine ait çok önemli bilgileri ışığa çıkarmaktadır. Yüzyıllar öncesinde yaşanan olayları öğrenmemizi sağlamışlardır. İnsanlar dünyaya geldiklerinden beri hayatlarının temelinde hep yiyecek olmuştur. Avcılık toplayıcılık zamanından günümüze kadar yiyecek hala yaşamımızın temelinde yer almaktadır. İlk çağlarda yaşayan toplulukların geçim kaynağı doğanın kendisi olduğu için doğada yaşanan olaylara anlam vermeleri gerekmiş ve  tanrı inancı ortaya çıkmıştır. Birçok toplumda tanrılar iyi bakılmalı ve kızdırılmamalıdır. Tanrılar kızarsa toprak ve doğanın verimsizleşeceğine inanılmıştır bu nedenle tanrıların kızmaması için insanlar onları yatıştıracak yiyecekleri çeşitli törenlerle sunmuşlardır. Mitolojilerin oluşma nedenlerinin en önemli  unsuru hep yiyecek olmuştur. Kimi toplumlar daha geç gelişmiş kimi toplumlar ise daha hızlı gelişerek hem mitolojilerini hem de yemek kültürlerini geliştirmişlerdir. Mitoloji yeme kültürü ortaya çıkmasına dolayısıyla gastronomi kavramının ortaya çıkmasını sağlamıştır.

Mitoloji ve gastronomi kavramları iç içe geçerek toplumların kültürleri içerisinde vazgeçilmez bir unsur olarak günümüze gelmiştir.

Mitoloji ve Gastronominin Bağlamı

Mitoloji halk arasında temel olarak dinlerle ilgili efsaneler olarak bilinmektedir. Günümüzde tüm mitolojilerin gerçek dışı uydurulmuş hikayeler oldukları varsayılmaktadır. Yunancadan diğer dilleri yayılmış olan Mythologia kelimesinin asıl anlamı literatürde akla yatkın söz veya bilim olarak tanımlanmaktadır. Aslında mitoloji kelimesi insanların algılayabilecekleri bir bilim olarak görülmüştür (Koç ve Dönmez, 2020).

Mitoloji insanların anlamsız olayları anlamlandırmalarını ve gelecek nesle bir tür deneyim birikimi şeklinde aktarılması olarak görülebilmektedir.

 Mitoloji esasen gerçek olayların nasıl ve neden yaşandığını açıklamaya yarayan sözlü, görsel ve yazılı olarak aktarılabilen bir bilim- sanat olarak tanımlanabilir çünkü mitoloji aynı zamanda aktaran kişi veya toplumların düşüncelerini, yaşam tarzlarını ve alışkanlıklarını yansıtmaktadır (Güleç, 2018).

 “Bana ne yediğini söyle sana kim olduğunu söyleyeyim” ata sözümüz toplumların aslında beslenme alışkanlıklarının, yaşam tarzlarını ve düşünüş biçimlerinin ortaya çıkmasını sağlayacağını ön görmüş olduklarını söylemektedir (Ay ve Şahin, 2014).

Mitler, destanlar ve efsaneler olarak adlandırdığımız bu gerçek bazlı edebi hikayeler bizi geçmişe bağlayan köprü işlevi görmektedir. Mitlerin en önemli özelliği geçmişin bugüne uzanmasını sağlamasıdır. Mitler inanç sistemi üzerinden yayılarak her  toplumda farklı şekillerde algılanmışlardır. Mitler aynı zamanda toplumların bir arada kalmasına ve büyümelerine olanak sağlamıştır. Bugün mitoloji inanç bağlamı üzerinden değerlendirilmese bile tarih bilimi ile iç içe geçmiş bir kavramdır. Mitler yazının icadından önce geçmişte yaşanan tarihsel olayları da bize aktarılmasını sağladığı için oldukça önemlidir (Önal, 2017)

Günümüzde tarih, arkeoloji, mitoloji ve diğer bilimlerin ortak alanını oluşturan gastronomi, orta çağlardan bu yana tekrar göz önüne çıkarak büyüyen bir alan haline gelmektedir.

Gastronomi ilk çağlarda ortaya çıkan bir kavramdır. Gastronomi sözcüğü yunanca gaster ve nomas sözlerinin birleşmesiyle meydana gelmektedir ve anlamı ise midenin yasaları şeklinde çevrilebilir. Aynı zamanda gastronomi terimi aşçıların tabirinde yemek pişirme sanatı olarak tanımlanmaktadır.

Tarihte gastronomi unsuru ilk olarak 1765 yılında Paris’te ilk restoranın açılmasıyla ortaya çıkmıştır. Gastronomi kavramı yemeğin sadece ihtiyaç olarak yeme gereksiniminden fazlası olduğunu ve zevk ve haz için de tüketilebileceğini savunmaktadır. Gastronomi  kelimesi ilk olarak antik çağda Archestratus’un yazdığı Gastronomi adlı şiir kitabında geçtiği görülmüştür. Antik çağda en büyük aşçılardan biri sayılan Apicius’un yazdığı varsayılan De re coquinaria (yemek bahsi hakkında) adlı kitabı ilk gastronomi kitabı olarak sayılmaktadır (Url 1, 2021), (Özdemir ve Altıner, 2019).

Gastronomi sadece mitoloji değil diğer birçok dalla ilişki içerisinde gelişmeye devam etmektedir. Gastronomi ve mitoloji ilişkisi beslenme kültürünün kökenlerine inerek gelişmemize katkı sağlamaktadır (Özdemir ve Altıner, 2019).

1.Yunan ve Roma Uygarlıklarında Gastronomiye Mitolojik Bakış

Yiyecekler yüzyıllar boyu süre gelen toplumlarda ortaya çıkarılmış ilk kültür öğesi olarak kabul görmüştür. Bu nedenle eski medeniyetlerin yaşamlarını anlamlandırmak için önce ne yediklerine bakmak gerekir. Yunan ve Roma uygarlıkları iki köklü medeniyet olmaları sebebi ile çok tanrılı inançlar içerisinde gelişmiştir. Yiyecekler diğer toplumlarda olduğu gibi Yunan ve roma medeniyetlerinde de tanrılara şükür ifadesi olarak sunulmuştur. Her tanrının kendini temsil eden kutsal sayılan sembolik bitkileri ve yiyecek içecekleri olduğu bilinmektedir. Tanrıları onurlandırmak, bereket ve bolluk sağlamaları için her tanrıya farklı ritüellerle sunular gerçekleştirmişlerdir. Bazı gıdalar kutsallıkları sebebi ile yenmemiş sadece tanrılara sunulmuştur. İnsanlar doğayı kontrol edemedikleri için bu işi kendilerinden büyük güçlere sahip olan tanrılara yüklemişlerdir (Beşirli, 2010).

Yunan ve Roma mitolojisinde en önemli 3 kutsal yiyecek tahıl, şarap ve zeytinyağı olarak belirtilmiştir. Bu üç yiyecek toplumun temel beslenme alışkanlıklarını belirlemiştir.

Yunan ve roma mitolojilerinde aynı tanrılar farklı isimlerle anılmışlardır. Yunan mitolojisinde toprak ana olarak anılan Demeter, Roma mitolojisinde Ceres olarak adlandırılmıştır ancak iki medeniyette de sembolü buğday başağıdır. Demeter yetişen her şeyin tanrıçası kabul edilmektedir. Kutsal kabul edilen ürünleri tüm tahılların içerisinde en  önemlisi buğday ve arpadır. Demeter adına yapılan tapınakların etrafına bolluk ve bereket için arpa tohumları saçılması bir gelenek haline gelmiştir. Yüzyıllar boyu geçen süre de arpa yerini buğdaya daha sonra ise pirince bırakmıştır. Pirinç saçma geleneği aynı zamanda evliliklerdeki doğurganlığı arttırması için saçılmaya da  başlanmış ve günümüzde hala bu gelenek sürdürülmeye devam etmektedir. Demeter’ in sembolü olan arpa ve buğdaydan yapılan ekmekler üç kutsal gıda arasında sayılmakta ve  birinci temel besin kaynağı olarak tüketilmiştir (Civitello, 2019).

Temel besin kaynağı olarak ikinci sırada üzüm ve üzümden yapılan şarap yer almaktadır. Şarap hem sağlık amaçlı hem haz verici olması nedeniyle, en önemlisi kutsal olması nedeniyle tüketilmiştir. Yunan ve Roma mitolojisinde şarap tanrısı Dionysos, Roma mitolojisinde Baccus olarak anılmaktadır. Dionysos yeniden canlanmanın ve ölümsüzlüğü temsil etmektedir. Kış geldiğinde üzüm asmaları kurur ve ölü gibi gözükürlerdi ancak bahar gelince tekrar canlanırlardı.  Bu nedenle asmaya bakmayı ve şarap yapmayı insanlara öğreten Dionysos yeniden doğumu temsil etmektedir. Mitolojik resimlerde başında asma yaprakları ve elinde bir salkım üzümle resmedilmiştir. Şarap insanların temel içecekleri haline gelmiş ve çeşitlendirilmiştir. Sarhoş edici etkisinden dolayı sulandırılarak tüketilmiş ve aynı zamanda kirli suyu sterilize etmesi amacıyla tüketilmiştir. Sadece şarap değil üzüm her öğünde tüketilen bir gıda haline gelmiştir. İnsanlar tanrılara en çok şarap adakları sunmuşlar, tanrıları sakinleştirip mutlu edeceğine inanmışladır. Şaraptan elde edilen sirke, yaraları dezenfekte etmek için kullanılırken  aynı zamanda yemekleri aromalandırmak için kullanılmıştır, bu nedenle Dionysos sağlık tanrısı olarakta anılmıştır. Şarap yemekle beraber değil yemek sonrasında sempozyum adı verilen etkinliklerde daha çok tüketilmiştir. Yapılan araştırmalarda Dionysos’ un insanlara asmayı ve üzümü tanıtma hikayesi şöyledir; tanrıların tanrısı Zeus’un oğlu Prometheus insanlara ateşi vermeye giderken yanında Dionysos’ da onunla dünyaya inmiş ve asmayı keşfederek geliştirmiştir hatta daha sonra asma familyasını meyvesi üzümden şarabı üretmiştir daha sonra ise şarabı ve üzümü alarak büyük tanrılara tanıtmıştır. Tanrılar üzümü ve şarabı çok sevdi. Ancak yer yüzünün nimeti olan üzüm ve ondan üretilen şarabı Dionysos İnsanlara hediye etti. Dionysos insanlara asmayı nasıl yetiştireceklerini ve şarap yapacaklarını öğretti ve böylece üzüm ve şarap temel besin kaynaklarından biri haline geldiği söylenmektedir (Civitello, 2019), (Güveloğlu, 2019), (Merdol, 2020).

Yunan mutfağına sonradan dahil olan zeytin ve zeytinyağı çok çabuk benimsenerek kutsal gıdalar arasına girmiştir. Mitolojiye göre zeytini tanrı Athena (Minerva) yaratmıştır. Athena bir savaş tanrısıdır ancak zeytini insanlara ulaştırmasıyla sembolü zeytin yaprakları olarak benimsenmiştir. Günümüzde zeytin yaprağı barışı sembolize etmektedir.

Mitolojik hikayesi şöyle anlatılmaktadır;

Yunanistan’ın başkenti olan bugün ki Atina kentinin adı tanrı Athena ile Poseiodon’un aralarında yaptığı bir yarışma sonucu adı belirlenmiştir. Kekrops’un kurduğu bu şehre isim verilmesi gerekmekte ancak karar verilememiştir. Tanrıça Athena ve Poseiodon kendi adlarının konmasını önermiştir ancak tanrıların tanrısı Zeus anlaşmazlığı çözmenin bir yolunu sunmuştur. Zeus ‘’kim insanlığa daha fayda sağlayan ve elverişli bir şey kazandırırsa onun adı bu şehre verilecektir’’ demiştir.

Bunun üzerine Poseidon öne çıkıp sembolü olan uç dişli mızrağını denizin kenarındaki bir kayaya vurur ve sudan kızgın bir at çıkar ancak hızla kaçar. Sıra Athena’ya gelince elindeki mızrağını yere dokundurur ve yerden üzerinde meyvelerle dolu bir ağaç bitiverir. Athena bu meyveyi nasıl işe yaracağını anlatır. Zeus zeytinin insanlığa daha faydalı olduğuna karar verir ve şehrin adı Athena olur. Athena ismi zamanla Atina’ya dönüşmüştür.

İnsanlar her şeyinden faydalanabildikleri bu meyveyi çok sevmişler ve yağına sıvı altın adını vermişlerdir. İnsanlığa en çok faydası dokunan zeytin ağacı kutsal sayılarak benimsenmiş ve temel besin kaynağı, ışık, temizlik ve birçok alanda da kullanılmıştır.

(ATHENA VE POSEİDON) Resim 1 (Url 3).

Yunan mitolojisinde tanrıların yiyeceği olarak adlandırılan Nektar ve Ambrosia çok önemli bir yer tutmaktadır. Mitlere göre tanrılar sadece Nektar yer ve Ambrosia içerlermiş. Tanrıların güçlerinin ve ölümsüzlüğünü Nektar yiyip, Ambrosia içmelerine bağlamıştır. Eğer ki bir insan bunları yer içerse ölümsüzlüğe ve güçlere sahip olacağı inancı vardır bu nedenle insanlara yasak yiyeceklerdir. Söylentiye göre Nektar; şeftali meyvesi, Ambrosia ise baldır.

Homeros’un yazdığı varsayılan İlyada destanında en çok geçen gıda et ve şarap ikilisidir. Üç temel besin dışında en çok tanrılara sunulan adak hayvan kurbanları olduğu bilinmektedir. Festival, şölen ya da törenlerde etlerin iyi yerleri tanrılara ayrılarak bir tören eşliğinde ateşe bırakılırdı. Etin geri kalan kısımları bölüşülerek insanlar tarafından yenmiştir (Civitello, 2019), (Kaplan ve Arıhan., 2017), (Eskiyörük , 2016), (Sünnetçioğlu ve Ark., 2019).

1. Bölüm Sonu

Gizem Ece Tahnal

Tüm yazıları (3)

  1. Gizem Ece Tahnal IN 3. BÖLÜM MAKALESİ
  2. BESLENMENİN KÖKENİ; GASTRONOMİYE MİTOLOJİK BAKIŞ AÇISI 2. Bölüm
  3. BESLENMENİN KÖKENİ; GASTRONOMİYE MİTOLOJİK BAKIŞ AÇISI 1. Bölüm şu an okuyorsunuz

Yorumlar 0

Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yazın.

Yorum yaz

Yorumunuzu yayımlamak için adınız ve e-posta adresiniz işlenir; e-posta adresiniz yayımlanmaz. Ayrıntılar KVKK Aydınlatma Metni (yeni sekmede açılır)’nde.

Yorumlar editörlerimiz onayladıktan sonra yayımlanır. Hakaret, reklam ve konu dışı yorumlar yayımlanmaz.